قارچ‌کش‌های سیستمیک

قارچ‌کش‌های سیستمیک سمومی هستند که بعد از مصرف، جذب بافت گیاه می‌شوند و در آوندها جابه‌جا می‌شوند؛ به همین دلیل، علاوه بر محافظت از سطح گیاه، می‌توانند قارچ را در مراحل اولیه آلودگی داخل بافت هم مهار کنند. این ویژگی، آن‌ها را به ابزار اصلی کنترل بیماری‌هایی مثل سفیدک پودری، سفیدک کرکی، پوسیدگی‌های ریشه و طوقه، لکه‌برگی‌ها و بیماری‌های آوندی تبدیل کرده است.

اما همین قدرت، نقطه ضعفشان هم هست. بیشتر قارچ‌کش‌های سیستمیک روی یک نقطه خاص از متابولیسم قارچ اثر می‌کنند و قارچ‌ها با چند جهش ساده می‌توانند به آن‌ها مقاوم شوند. باغداری که هر سال فقط با یک قارچ‌کش سیستمیک علیه سفیدک سم‌پاشی می‌کند، معمولاً بعد از چند فصل می‌بیند که سم دیگر کار نمی‌کند.

قارچ‌کش سیستمیک چیست؟

این دسته زیرمجموعه سموم قارچ‌کش است. قارچ‌کش‌ها از نظر نحوه حرکت در گیاه سه گروه‌اند:

• تماسی (محافظ): روی سطح گیاه می‌مانند و از ورود قارچ جلوگیری می‌کنند؛ باید قبل از آلودگی مصرف شوند.
• نفوذی موضعی: کمی داخل بافت نفوذ می‌کنند اما جابه‌جایی گسترده ندارند.
• سیستمیک: جذب و در آوندها جابه‌جا می‌شوند؛ بخشی از رشد جدید را هم محافظت می‌کنند و اثر درمانی در مراحل اولیه آلودگی دارند.

گروه‌های رایج قارچ‌کش‌های سیستمیک

• بنزیمیدازول‌ها: کاربندازیم و تیوفانات متیل؛ طیف وسیع برای لکه‌برگی‌ها، پوسیدگی‌ها و برخی بیماری‌های آوندی
• تریازول‌ها: پنکونازول؛ پرکاربرد برای سفیدک پودری و زنگ‌ها
• فنیل‌آمیدها: متالاکسیل؛ برای اوومیست‌ها مثل پیتیوم، فیتوفتورا و سفیدک کرکی
• فسفونات‌ها: فوزتیل آلومینیوم؛ حرکت دوطرفه در گیاه و مؤثر روی فیتوفتورا
• ترکیب‌ها: ترکیب یک ماده سیستمیک با یک ماده تماسی یا نفوذی (مثل سیموکسانیل + فاموکسادون یا ایپرودیون + کاربندازیم) برای طیف وسیع‌تر و کاهش مقاومت

مدیریت مقاومت به قارچ‌کش‌ها

کمیته بین‌المللی مدیریت مقاومت به قارچ‌کش‌ها (FRAC) قارچ‌کش‌ها را بر اساس نحوه اثر گروه‌بندی کرده است. اصول کلی مدیریت مقاومت:

• چرخش قارچ‌کش‌ها از گروه‌های مختلف FRAC
• استفاده از ترکیب با قارچ‌کش‌های تماسی چندمحله
• محدود کردن تعداد نوبت‌های مصرف یک گروه در فصل، طبق برچسب
• مصرف پیشگیرانه یا در ابتدای آلودگی، نه در آلودگی شدید

علائم بیماری‌هایی که با قارچ‌کش سیستمیک کنترل می‌شوند

• پوشش سفید آردی روی برگ و میوه (سفیدک پودری)
• لکه‌های زرد روی برگ با کرک خاکستری در پشت آن (سفیدک کرکی)
• پوسیدگی و تیره شدن طوقه و ریشه، پژمردگی ناگهانی (فیتوفتورا و پیتیوم)
• لکه‌های برگی و پوسیدگی میوه
• مرگ گیاهچه در خزانه

مثال: در باغ‌های انگور، سفیدک پودری در هوای گرم و خشک با شب‌های خنک به‌سرعت پخش می‌شود. برنامه‌ای که با قارچ‌کش‌های محافظ (مثل گوگرد، در دمای مناسب) شروع می‌شود و در زمان‌های حساس از قارچ‌کش سیستمیک تریازولی استفاده می‌کند و گروه‌ها را چرخشی می‌گرداند، معمولاً موفق‌تر از تکرار یک سم است.

مزایای قارچ‌کش‌های سیستمیک

• اثر درمانی در مراحل اولیه آلودگی
• محافظت از رشد جدید بعد از سم‌پاشی (در محدوده جابه‌جایی)
• مقاومت در برابر شسته شدن با باران بعد از جذب
• امکان مصرف خاکی و کودآبیاری برای بیماری‌های ریشه و طوقه (در برخی مواد)

قارچ‌کش‌های سیستمیک موجود

• تریازول: پنکونازول ۲۰٪ EW گل سم و پنکونازول (توپاس) ۲۰٪ گیاه
• بنزیمیدازول: کاربندازیم ۶۰٪ WP گل سم و تیوفانات متیل ۷۰٪ WP گل سم
• ضد اوومیست: ریدومکس (متالاکسیل ۵٪ گرانول) و فوزتیل آلومینیوم ۸۰٪ WDG (الیت)
• ترکیب‌ها: سیموکسانیل + فاموکسادون ۵۲.۵٪ WDG و ایپرودیون + کاربندازیم ۵۲.۵٪

زیرگروه‌ها: قارچ‌کش‌های درمانی و ریشه‌کن‌کننده.

جدول: انتخاب قارچ‌کش بر اساس بیماری

روش و زمان مصرف

• زمان: پیشگیرانه یا در اولین علائم؛ در آلودگی شدید، اثر درمانی محدود است.
• شرایط مساعد بیماری: قبل از دوره‌های بارندگی، رطوبت بالا یا شبنم طولانی، برنامه را شروع کنید.
• چرخش: گروه‌های FRAC را جابه‌جا کنید و تعداد نوبت هر گروه را محدود نگه دارید.
• دوز و دوره کارنس: فقط طبق برچسب؛ فاصله تا برداشت را رعایت کنید.
• ایمنی: لباس محافظ، دستکش و ماسک؛ آماده‌سازی محلول در فضای باز.

تفاوت با سایر قارچ‌کش‌ها

• در برابر قارچ‌کش‌های تماسی: تماسی‌ها فقط سطح را محافظت می‌کنند اما چندمحله‌اند و ریسک مقاومت کمی دارند؛ سیستمیک‌ها داخل بافت اثر دارند اما ریسک مقاومت بیشتری دارند.
• در برابر کودهای فسفیت: فسفیت‌ها دفاع گیاه را تقویت می‌کنند و در پیشگیری مفیدند، اما جایگزین قارچ‌کش ثبت‌شده در آلودگی شدید نیستند.

مناسب برای چه محصولاتی؟

• باغ: انگور، سیب، هسته‌داران و مرکبات (سفیدک، پوسیدگی طوقه)
• صیفی و جالیز: خیار، خربزه، هندوانه و گوجه (سفیدک‌ها، مرگ گیاهچه)
• زراعی: گندم و جو (زنگ‌ها و لکه‌برگی‌ها)
• گلخانه: خیار، گوجه و گل‌ها

مصرف هر قارچ‌کش فقط برای محصولات و بیماری‌های ثبت‌شده روی برچسب آن مجاز است.

نکات مهم قبل از خرید

• بیماری را درست شناسایی کنید؛ سفیدک پودری و کرکی قارچ‌کش‌های متفاوتی می‌خواهند.
• ماده مؤثر، درصد، فرمولاسیون و گروه FRAC را روی برچسب ببینید.
• سابقه مصرف قارچ‌کش در مزرعه را برای انتخاب گروه متفاوت در نظر بگیرید.
• مجوز ثبت و تاریخ انقضا را بررسی کنید.

سوالات متداول

فرق قارچ‌کش سیستمیک و تماسی چیست؟

سیستمیک جذب گیاه شده و در بافت جابه‌جا می‌شود و اثر درمانی اولیه دارد؛ تماسی روی سطح می‌ماند و فقط از ورود قارچ جلوگیری می‌کند.

بهترین قارچ‌کش برای سفیدک پودری چیست؟

تریازول‌ها مثل پنکونازول از رایج‌ترین گزینه‌ها هستند؛ برای جلوگیری از مقاومت، آن‌ها را با قارچ‌کش‌های محافظ و گروه‌های دیگر به‌صورت چرخشی و طبق برچسب مصرف کنید.

برای پوسیدگی طوقه و ریشه چه قارچ‌کشی مناسب است؟

برای بیماری‌های ناشی از فیتوفتورا و پیتیوم، موادی مثل متالاکسیل و فوزتیل آلومینیوم کاربرد دارند؛ اصلاح زهکشی و آبیاری هم ضروری است.

چرا قارچ‌کش سیستمیک اثر نمی‌کند؟

معمولاً به‌خاطر مقاومت ناشی از تکرار یک گروه، مصرف دیرهنگام در آلودگی شدید یا تشخیص اشتباه بیماری.

جمع‌بندی

قارچ‌کش‌های سیستمیک قوی‌ترین ابزار کنترل بیماری‌های قارچی‌اند، به شرطی که به‌موقع، چرخشی و طبق برچسب مصرف شوند. برای انتخاب قارچ‌کش مناسب بیماری مزرعه‌تان، از طریق تماس با ما با کارشناسان رویش‌یار مشورت کنید.