کود فسفر

کود فسفر برای تأمین عنصری است که انرژی سلول‌های گیاه را می‌سازد و بیشترین نقش را در ریشه‌زایی، استقرار گیاه، گلدهی و تشکیل دانه و میوه دارد. کودهای فسفره از کودهای پایه خاکی مثل سوپرفسفات تریپل تا کودهای محلول مثل مونو آمونیوم فسفات، فسفر مایع و فرمول‌های NPK فسفر بالا را در بر می‌گیرند.

فسفر در خاک‌های ایران رفتار خاصی دارد. در خاک آهکی با pH بالا، بخش بزرگی از کود فسفره‌ای که مصرف می‌شود، در مدت کوتاهی با کلسیم ترکیب و غیرقابل‌جذب می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از خاک‌ها با وجود سال‌ها مصرف کود فسفره، فسفر کل بالایی دارند اما گیاه همچنان کمبود فسفر نشان می‌دهد. روش و محل مصرف فسفر، به اندازه مقدار آن مهم است.

کود فسفر چیست و چه انواعی دارد؟

طبق راهنمای دانشگاه مینه‌سوتا درباره کودهای فسفره، آنالیز رایج کودهای فسفره اصلی این است:

• سوپرفسفات تریپل (TSP): 0-46-0
• مونو آمونیوم فسفات (MAP): حدود 11-52-0 تا 12-61-0 (بسته به درجه خلوص و نوع محلول)
• دی‌آمونیوم فسفات (DAP): 18-46-0

همین منبع توضیح می‌دهد که اگر تفاوت آنالیزها در نظر گرفته شود، منابع مختلف فسفر اثر مشابهی دارند و پاسخ گیاه بیشتر به روش مصرف، شرایط خاک و نوع محصول بستگی دارد. در کنار این‌ها، کودهای فسفر مایع و NPK فسفر بالا برای کودآبیاری و کودهای فسفات ترکیبی هم عرضه می‌شوند.

نقش فسفر در گیاه

• جزء ATP، DNA و غشای سلولی؛ انرژی همه فرایندهای رشد
• توسعه ریشه و استقرار نشا و نهال
• تمایز جوانه گل، گلدهی و تشکیل دانه
• رسیدن زودتر و یکنواخت‌تر در غلات

علائم کمبود فسفر

• برگ‌های سبز تیره و مات، گاهی بنفش یا ارغوانی (به‌ویژه در خاک سرد)
• رشد کند و گیاه کوتاه
• ریشه کم‌حجم و استقرار ضعیف
• تأخیر در گلدهی و دانه‌بندی ضعیف

چرا فسفر در خاک آهکی کم‌اثر می‌شود؟

دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا توضیح می‌دهد که فسفر در خاک تقریباً حرکت نمی‌کند و به‌سرعت به شکل‌های پایدار و غیرقابل‌جذب تثبیت می‌شود؛ به همین دلیل راندمان جذب کود فسفره معمولاً کمتر از ۲۰ درصد است و قرار دادن نواری کود نزدیک ریشه، به‌خصوص در خاک سرد و مرطوب بهاره، مؤثرتر است.

مثال: در مزارع گندم روی خاک آهکی، پخش سطحی سوپرفسفات و مخلوط نکردن آن با خاک، پاسخ کمی می‌دهد؛ مصرف نواری کنار بذر یا زیر آن، با همان مقدار کود نتیجه بهتری دارد.

مزایای کود فسفر مناسب

• ریشه‌زایی و استقرار سریع‌تر
• گلدهی بیشتر و تشکیل دانه و میوه بهتر
• رسیدن زودتر و یکنواخت‌تر
• افزایش راندمان کودهای ازته و پتاسیمی

کودهای فسفره موجود

• کود پایه خاکی: سوپرفسفات تریپل (TSP) کشاورزان کویر
• فسفر محلول: مونو آمونیوم فسفات 12-61-0 زرین سرشت و NPK 10-52-10 گرین شیمیایی
• فسفر مایع و استارتر: فسفر مایع غلیظ روتی هانا، استارتر هیبریدی جیرو هانا و سکونشیال ۱ امکس فسفر

کودهای سوپرفسفات را در سوپر فسفات تریپل و منابع فسفر و پتاس را در فسفات پتاسیوم (MKP) ببینید.

جدول انتخاب کود فسفر

روش و زمان مصرف

• کود پایه: قبل از کاشت یا در چالکود، نزدیک ریشه و مخلوط با خاک؛ پخش سطحی بدون مخلوط کردن اثر کمی دارد.
• کودآبیاری: کودهای محلول در شروع فصل، بعد از نشاکاری و قبل از گلدهی.
• اختلاط: کودهای فسفره را با کودهای کلسیمی در یک مخزن غلیظ مخلوط نکنید.
• ماده آلی: مصرف فسفر همراه کود آلی، تثبیت آن را در خاک آهکی کمتر می‌کند.

برای برنامه فسفر در محصولات، برنامه کوددهی زعفران و برنامه کوددهی پسته را ببینید.

تفاوت کودهای فسفره

• TSP در برابر MAP: TSP ازت ندارد و کود پایه خاکی است؛ MAP ازت آمونیومی دارد و نوع محلول آن برای کودآبیاری هم مناسب است.
• کود فسفر در برابر NPK فسفر بالا: NPK فسفر بالا ازت و پتاس هم دارد و برای کودآبیاری در مراحل ریشه‌زایی و قبل از گلدهی است.
• فسفر در برابر فسفیت: فسفیت منبع مؤثر فسفر تغذیه‌ای نیست و بیشتر برای تقویت دفاع گیاه به کار می‌رود.

سازگاری با محصولات مختلف

• زراعی: گندم، جو، ذرت، کلزا و حبوبات
• باغ: نهال‌های تازه کاشت و درختان قبل از گلدهی
• صیفی و گلخانه: گوجه، فلفل، خیار و هندوانه
• پیازی و غده‌ای: زعفران، پیاز و سیب‌زمینی

نکات مهم قبل از خرید

• آزمون خاک را ببینید؛ در خاک پرفسفر، مصرف بیشتر فایده ندارد و کمبود روی و آهن را تشدید می‌کند.
• برای آبیاری قطره‌ای، فقط کودهای فسفره محلول (نه TSP گرانوله) مصرف کنید.
• درصد P₂O₅ را مبنای مقایسه قیمت قرار دهید.
• فسفر را نزدیک ریشه قرار دهید، نه روی سطح خاک.

سوالات متداول

بهترین کود فسفر برای خاک آهکی چیست؟

برای کود پایه، TSP یا MAP به‌صورت نواری نزدیک ریشه و همراه کود آلی؛ برای کودآبیاری، کودهای فسفره محلول و اسیدی مثل MAP محلول و NPK فسفر بالا.

کود فسفر را چه زمانی بدهیم؟

کود پایه قبل از کاشت یا در چالکود زمستانه؛ کودهای محلول بعد از نشاکاری، در شروع رشد و قبل از گلدهی.

چرا با وجود مصرف کود فسفر، گیاه کمبود فسفر دارد؟

در خاک آهکی، فسفر سریع تثبیت می‌شود؛ خاک سرد، ریشه ضعیف و پخش سطحی کود هم جذب را کم می‌کنند.

آیا مصرف زیاد فسفر ضرر دارد؟

بله؛ جذب روی و آهن را کم می‌کند و در خاک باقی می‌ماند.

جمع‌بندی

کود فسفر عنصر شروع است: ریشه، استقرار و گلدهی. در خاک آهکی، محل و روش مصرف تعیین‌کننده است؛ فسفر را نزدیک ریشه و همراه ماده آلی بدهید و در کودآبیاری از فرم‌های محلول استفاده کنید. برای برنامه دقیق، از طریق تماس با ما با کارشناسان رویش‌یار مشورت کنید.